Déan machnamh ar na fírící seo:  tá léibhéal murtaill ag muintir na hÉirinn atá os cionn  mheán an AE.  Tháinig méadú ar líon na ndaoine atá murtallach nó róthrom  ó 857 millún sa bhliain 1980 go 2.1 billiún sa bhliain 2013.  Is méadú 28% é seo i gcás na n-aosach agus méadú 47% i gcás na bpáistí.  Faoi láthair, in Éirinn, áirítear go bhfuil 800,000 duine atá i mbaol báis mar thoradh ar an mhurtall.   Is  é is dóichí ná go bhfaighfidh an té atá an-mhurtallach bás deich mbliana níos luaithe ná an té a bhfuil meáchan sláintiúil aige.  I 2007 bhí an tír seo sa 5ú áit  san Eoraip maidir le  murtall i bpáistí.  San lá atá inniú ann áirítear go bhfuil thart ar 300,000 páiste atá murtallach sa tír agus méadú 10,000 ag teacht ar an líon sin in aghaidh na bliana.  Fágann sin gurb é an murtall an galar is forleithne i measc na bpáistí.

Tá sé thar am againn go léir teacht le chéile le réiteach a aimsiú ar an fhadhb seo.  Asat féin, ní féidir an domhan a athrú nó an ruaig a chur ar na comhlachtaí úd a thairgíonn mearbhia, deochanna boga agus gránach.  Ach is féidir aire a thabhairt dóibh súid atá faoinár gcúram.  Ní féidir an fhreagracht a leagan ar éinne eile níos mó.  Má táimid ag iarraidh go mbeidh saol maith ag páistí an lae inniú, agus saol maith ag páistí na bpáistí sin, ní mór gníomhú anois láithreach.  Cuir an cúig chéim seo i bhfeidhm agus beidh tús maith déanta agat.  Ní liosta uileghabhálach é ach is treoir é atá éasca a léanúint agus beidh tú féin agus do chuid pháistí níos sláintiúla dá bharr.

1. Réitigh an lón scoile sa bhaile

Bealach an-éifeachtach leis an mhurtall i bpáistí a smachtú is ea lón a dhéanamh sa bhaile, ag baint úsáid as bia atá sláintiúil agus nádúrtha.  Más nós le do pháiste a lón féin a cheannach sa siopa áitiúil, gach seans go mbeidh sé ag ithe bia atá lán le siúcra agus atá tras-sailleach. B’fhéidir go mbeidh sé deacair an nós seo a bhriseadh, go háirithe más nós seanbhunaithe atá ann, ach ná úsáid sin mar leithscéal le neamhard a dhéanamh den chéim seo.  Tá treoirleabhar deas ag An Bord um Chur Chun Cinn Sabháilteachta Bia a thugann smaointe maithe le lón sláintiúil a chur le chéile do pháístí scoile.

 2. Ná cuir deochanna súilíneacha nó sóláistí ar an liosta siopadóireachta

Tabhair aird faoi leith ar an chéim seo. Ní ionann a rá, mar go bhfuil rud éígin ar díol sa siopa, gur ‘bia’ é atá go maith dod’ pháiste.

Ná dearmad, tá na comhlachtaí móra seo beag beann ar chuid sláinte s’agatsa.  Bíonn a aird iomlán dírithe ar  bhrábach agus ar thairge a sholáthair ar an chostas is lú.  Fágann sin go bhfuil neart ‘bia’ ar díol sna siopaí sa lá atá inniú ann agus bheadh feidhm fhiailnimhe leis sa tsean- am.   Tá siúcra ar cheann de na substaintí  is andúilí dá bhfuil ann agus tá sé forleathan sa bhia.  Tá cruthúnas ann go bhfuil dlúth cheangal idir siúcra agus an eipidéim sa mhurtall.  Nuair a théann tú ag siopadóireacht fág i leathaobh na sóláistí agus na deochanna boga.  Uair amháín atá na rudaí seo sa chistin agat is mó i bhfad an seans go n-úsáidfidh tú iad mar réiteach gasta ar an chraos.  Is é an t-uisce rí na ndeochanna agus is iad cnóanna agus torthaí ríthe na sneaiceanna.  Tá sé go breá seacláid, milseáin agus deochanna boga a ghlacadh anois agus arís mar shóláiste ach gan é bheith mar nós.

3.  Bain úsáid as an tsamhlaíocht sa chistin

Nuair a thagann an crú ar an tairne, ní cheart bheith ag brath ar bhéiltí réamhullmhaithe, ar mhearbhia nó ar bhia phroiseáilte.  Caithfidh muid filleadh  ar  tarigí nadúrtha, ar nós  glasraí, a fhástar fud fad na  tíre seo, agus ar an fheoil fosta.  Gan dearmad a dhéanamh ach oiread ar torthaí  a ithe go rialta.  Dúshlán a bhéas ann, ach tá tú in ann dó!  Ní mór duit droim láimhe a thabhairt don  bhia sin atá lán siúcra agus salainn,  atá forleathan mar go bhfuil sé áisiúil.  Leis na páistí a spreagadh le tabhairt faoin réim nua bia seo ní mór bheith samhlaíoch sa chistin.  Tugann Biashlán treoir mhaith ar bhealaí le suim an óige sa bhia sláintiúil a spreagadh.

4.  Cinntigh go ndéanann na páistí ar a laghad 45 nóiméad acalíochta GACH Lá

Leis an mhurtall a smachtú tá dhá phríomh athrú le déanamh.  Caithfidh tú bheith diongbháilte agus tú ag dul i mbun na n-athruithe seo.  Baineann an chéad athrú leis an bhia a bhíonn á  ithe ag an pháiste agus baineann an dara hathrú leis an aclaíocht a dhéanann sé.  Ag glacadh leis go mbíonn an páiste i mbun gníomhaíochtaí éagsúla  i gcaitheamh an lae, tá sé tabhachtach freisin go ndéanann an páiste aclaíocht atá dúshlánach agus a mhaireann ar a laghad 45 nóiméad gach lá.  Seo í fuascailt na faidhbe.  Tógfaidh an páiste dea-chleachtas a mhairfidh fad saoil s’aige agus, le cois sin, a chuirfidh fad lena saol.  B’fhéidir nach mbeidh sé éasca ach, ag deireadh an lae, tá dualgas ar thuismitheoirí agus ar chaomhnóirí a chinntiú go ndéanann an páiste aclaíocht.  D’fhéadfá maíomh gur cúram na scoile atá ann ach nach fusa i bhfad nósanna aclaíochta do pháiste a athrú seachas tabhairt faoi pholasaí aclaíochta na scoile a athrú. Más deacair an páiste a spreagadh  dul i mbun aclaíochta nó é  mhealladh isteach i gclub aclaíochta, lorg comhairle ó dhuine phroifisiúnta.  Is féidir leisean aclaíocht de chineál a mholadh a bheidh in oiriúnt don pháiste.  Is de nádúr an duine, idir óg is aosta, a bheith gníomhach. Tá sé de dhualgas orainn ar fad an bealach a eascú do pháistí.

5.  Coinnigh ort go deireadh

Is pointe rí- thabhachtach é seo.  Níl tú ag tabhairt faoin fheachtas seo agus dóchas fann agat go mb’fhéidir go mbeidh toradh air. Is streacailt chrua í  seo in éadan  galar atá ag déanamh scris ar dhaonra óg na tíre seo.  Níos tabhachtaí fós, is troid é seo ar son thodhchaí do pháistí féin.  Coinnigh ort go deireadh agus tú i mbun na n-athruithe seo.  Gan amhras, cuirfear id éadan, déanfar gearán agus caithfear an cloigeann suas.  Ach, amach anseo, nuair atá an tsláinte agus an suaimhneas i réim, is féidir leat bheith bródúil as an seasamh a ghlac tú in aghaidh an mhurtaill agus an cic suas an tóin a thug tú dó! Glacfaidh sé seachtainí agus míonna, b’fhéidir fiú blianta, cur ina luí ar pháistí nósanna nua maireachtála a ghlacadh ar bord.  Ach is fiú an streacailt agus beidh dea-thoradh air.

Má tá sé i gceist agat i bhfírinne dul i ngleic leis na mórcheisteanna seo ní féidir neamhaird a dhéanamh ar cheann ar bith de na pointí seo.  Ní gan machnamh a cuireadh peann le phár, ní ráiméis idirlín an méid atá scrite!   Cuir na céimeanna seo i bhfeidhm gan mhoill agus coinnigh ort go deireadh.  Níos fearr fós, má tá do chuid pháístí féin ag streacailt leis an mhurtall cuardaigh comhairle ó dhuine phroifisiúnta.  Cuideoidh seisean/sise leat na corais chuí a chur i bhfeidhm, corais a cuideoidh leat na hathruithe atá de dhith a dhéanamh agus a cuideoidh leat an dul chun cinn a thomhas.  Coinnigh tú féin agus do chuid pháistí slán agus tabhair ruathair  faoin ghalar úfásach seo atá ag réabadh tríd na scoileanna  – anois láithreach!